قفس آهنین؛ ردای بر دوش حلقه های میانی
قفس آهنین؛ ردای بر دوش حلقه های میانی
روایت اول چند وقت پیش که از یک مجموعه استعفا دادم، در مراسم تودیع ریاست سازمان نکته ای جالب گفت. «فلانی خودش را وقف تربیت انقلاب اسلامی کرده بود گرچه ما می خواستیم که او خودش را وقف سازمان ما کند!» حقیقت این بود که دقیقاً این دوست عزیز من به دقیقترین وجه، صورت بندی از تمایز دستگاه اندیشه ای ما را بیان می کرد. سالها حضور امثال من در سازمان های دولتی و حاکمیتی با این پیشفرض بوده است که هدف ما «کمک به انقلاب اسلامی است و به لوازم این کمک پایبندیم» لذا اگر ابزاری نقش ابزاری خود را عوض می کرد و یا مانعیتی ایجاد می شد از آن عبور می کردیم. بیان یکی از فرماندهان سوریه همواره بر جلوی چشم من است که یک فرمانده به مثابه تانک همواره از موانع عبور می کند نه اینکه پشت موانع ایستاده و در مذمت آن سخن گوید
روایت دوم درگیر سازی جریانات جوان مردمی در سنوات گذشته در کشور تجربیاتی را داشته است. از الگوی «مشاوران جوان» در دوران احمدی نژاد تا ایده «دستیاران مردمی» در دولت کنونی. اما به راستی محصول این ایده ها چه بوده است؟ جدا از تلاش ها و نتایجی که از حضور برخی از جریانات مردمی در نهادهای حاکمیتی مشاهده می شود،عمده این ایده ها منجر به شکست است چرا که افراد نوعاً با ورود در سازمان ها چنان مقهور فرهنگ و مکانیزم های آن سازمان می شوند که امکان تحول را از یاد برده و توانی برای آن ندارند. گزاره هایی مانند «فعلا باید کمی با سازمان مدارا کرد»، «اول باید در سازمان جا بیافتم تا بتوانم کار کنم»، «نباید انقلابیون در سازمان تبدیل به افراد آنارشیسم شوند» و … عباراتی اند که این افراد شنیده می شود و در عین ظاهر جذاب، مانعی برای تحولات محسوب می شود. در حقیقت حضور جریانات مردمی به این شیوه منجر به دکترین «قورباغه در حال پخت» گردیده و کم کم منجر به مرگ فرد تحولی می شود.
قفس آهنین (Iron cage) در جامعهشناسی مفهومی است که توسط ماکس وبر ارائه شد.این مفهوم برای توصیف افزایش عقلانیت ذاتی در زندگی اجتماعی، بهویژه در جوامع سرمایهداری غرب بکار گرفته شد. بر اساس این نظریه، «قفس آهنین» افراد را در نظامهایی به دام میاندازد که صرفاً بر اساس کارایی غایتشناسی، محاسبه عقلانی و کنترل است. به زعم وبر نظم سازمانی فقط باید مانند شنل روی شانههای قدیس سبک باشد که هر لحظه بتوان آن را به کناری انداخت ولی سرنوشت مقرر کرد شنل به «قفس آهنین» تبدیل شود و او را در خود محصور سازد. اجرای فلسفه وبر اغلب به قیمت پدید آمدن جنبههای منفی بوروکراسی تمام شده است. نظام فلسفی ماکس وبر، ایستایی، خشکی و انعطافناپذیری را برای سازمانهای بزرگ به ارمغان آورده است. تکیه محض به مقررات و آییننامهها باعث گسترش ترس و محافظهکاری در سازمان گردیده و تشریفات و قاعدهسازی برتری یافته، تا آنجا که افراد با تکیه بر مقررات و قوانین خشک و مخرب از انجام مسؤولیتهای خود شانه خالی میکنند. مهم ترین جنبه های منفی موجود در این گونه از سازمان ها می توان از خشکی مقررات ، جمود شخصیت ، جابجایی اهداف ، محدودیت در طبقه بندیها ،محدودیت در پذیرش ، خود محوری مقام خواهی ، هزینه های زیاد برای کنترل و نظارت ، اضطراب و نگرانی و….را نام برد. بروکراسی در واقع تیر خلاص تمدن غرب بر تحول در جوامع در حال توسعه است. 🖊محمد رحمانی – اندیشکده مرآت